Noʻgʻoy tillari

Qozoq tillari (noʻgʻoy-qipchoq, qangli, janubiy-qipchoq, orol-kaspiy, qipchoq-noʻgʻoy, sharqiy qipchoq, qipchoq-qozoq, dashti-sibir) — turkiy tillarning qipchoq guruhiga kiruvchi til klasteri.

Tilshunoslik nuqtai-nazaridan barcha qozoq tillari bir tilning lahjalari deb hisoblash uchun etarlicha bir-biriga juda yaqin. Quyidagi til va shevalar ajratiladi (zamonaviylari — gʻarbdan sharqqa):

• qirim tatar tilining choʻl (shimoliy, noʻgʻoy) shevasi;
• noʻgʻoy tili;
• astraxan-noʻgʻoy shevasi — astraxan noʻgʻoy-qaragashlar tili;
• yurtov tatar shevasi;
• olabugʻot tatar shevasi;
• qozoq tili;
• qoraqalpoq tili;
• oʻzbek tilining qipchoq shevalari;
• qisman fargʻona-qipchoq tili va janubiy qirgʻiz shevalari.

Shuningdek tatar va boshqirdlarning ayrim guruhlari ham qozoq kelib chiqishiga ega, masalan, noʻgʻoybaklar.

Volga-qipchoq birligini tan olmagan izlanuvchilar (O. A. Mudrak, A. V. Dibo) tomonidan boshqird tili ham qozoq-qipchoq hisoblanadi; bu talqinda tatar tili polovets-qipchoq hisoblanadi (bunday nuqtai nazar «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции» oʻquv qoʻllanmasida oʻz aksini topgan).

Zamonaviy noʻgʻoy adabiy tili qozoq tilidan fonetikasi (bir muncha soddalashgan) va shimoliy kavkaz tillariga xos xususiyatlari, soʻz boyligi (leksikasi) — fors, arab va shimoliy kavkaz tillari va rus tilidan oʻzlashtirishlari bilan farq qiladi. Shu bilan birga qozoq tilida yoʻqotilgan ayrim umumiy noʻgʻoy-qipchoq xususiyatlarini saqlab qolgan.

Noʻgʻoylar va qozoqlarning yakuniy boʻlinishi nisbatan yaqinda, jungar-qalmiqlarning Ural va Volga daryolari oraligʻiga joylashishi davrida yuz bergan.

Farqlovchi belgilari sifatida belgilangan sh > s va ch > sh oʻtishlari barcha noʻgʻoy tillarida ham, mavjud emas yoki choʻl qirim-tatarlari, olabugʻot, yurtov, qipchoq-oʻzbek tillarida izchil tasvirlangan, shuningdek barcha qozoq shevalarida ham uchramaydi.

• sh > s va ch > sh ga oʻtishlar, shuningdek ayrim xakass shevalarida ham aniqlangan.

Izoh: shuningdek, sharqiy qipchoq sifatida boshqa qipchoq tillariga qarshi ravishda qirgʻiz-qipchoq tillari ham nomlanadi.

• E. R. Tenishev (tah.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. M., 2002.